 |  | |  | |  | Tygodnik Tucholski
ul. Karasiewicza 3
89-500 Tuchola
Tel: (052) 334 88 88
Fax: (052) 334 88 88
listy@tygodnik.pl |
|
| | Tygodnik Tucholski: | 2004 | | numer 16/2004 |Znajdź swojego przodka
Gmina Tuchola po raz pierwszy
Wehikuł czasu przenoszący nas od miejscowości do miejscowości naszego powiatu w celu poznania ich dziejów i zapoznania się z ich mieszkańcami z 1772 r. opuścił gminę Kęsowo i powędrował na północny wschód do gminy Tuchola.
Dzisiaj zajmiemy się wsiami jedynej w naszym powiecie miejsko-wiejskiej gminy. Na początek zgodnie z alfabetyczną kolejnością przyjrzyjmy się wsiom: Biała, Białowieża, Bladowo i Dąbrówka.
Biała
Choć historycy odnotowali istnienie wsi Biała już pod koniec XVIII wieku to jednak pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1789 r. (była wtedy należącym do króla osiedlem zamieszkiwanym przez 4 rodziny) i pewnie, dlatego w naszym spisie (sporządzonym przecież w 1772 r.) nie można znaleźć żadnych nazwisk ludzi, którzy w niej mieszkali. Dla porządku jednak odnotujmy, że w 1885 r. obszar wsi to 173 ha i 137 mieszkańców, z tego 124 katolików i 13 ewangelików (ten podział pokrywał się na naszym terenie zazwyczaj z podziałem na Polaków i Niemców). W roku 1910 obszar wsi spadł do 157 ha, liczba ludności spadła do 128 (Polaków 111, Niemców 17), ale odnotowano istnienie 19 domów mieszkalnych i 31 gospodarstw. 11 lat później już w niepodległej Polsce liczba zamieszkałych budynków nie zmieniła się, jednak liczba ludności ponownie spadła, tym razem do 124 (co ciekawe, było tam wtedy dokładnie tylu mężczyzn, co kobiet). Pod koniec lat 20 nadal mieszkało tam 124 ludzi.
Największym posiadaczem ziemskim był Antoni Megger (102 ha ziemi). Wreszcie w połowie lat 30 XX wieku we wsi mieszkało 131 ludzi. Z tej liczby 8 rodzin to bezrolni pracownicy leśni (leśniczy Witold Bielecki). Ludzie ci nadal żyli w 19 budynkach (drewnianych i krytych słomą, zwróconych frontem do drogi) natomiast budynków ogółem naliczono 49. Dodać do tego można 1 budynek mieszkalny i 5 ludzi w gajówce oraz 2 budynki mieszkalne i 7 ludzi w leśniczówce. Łączny obszar wsi wynosił 157 ha, w tym 55 ha użytków rolnych, z czego tylko 35 ha to piaszczysta ziemia orna, reszta zaś to m.in.: sady, ogrody, łąki, pastwiska, nieużytki, jeziora czy bagna. Gospodarstw rolnych było 12, ale aż 11 miało poniżej 5 ha tej przecież nieurodzajnej ziemi. Dlatego też ważnym dla mieszkańców elementem ich gospodarki było na pewno (obok pracy w lesie) rybołówstwo (wieś leży nad Jeziorem Białym) dające rocznie ok. 400 kg okoni szczupaków i węgorzy. Funkcjonował tam również jeden sklep kolonialny i jednoklasowa szkoła podstawowa, do której uczęszczało w 1935 r. 39 uczniów. Nauczał ich Alojzy Biesek.
Białowieża
Białowieża leży tylko około 6 km na pn.-zach. od Tucholi, przy drodze do Stobna. Jest to na pewno jedna z najstarszych miejscowości w naszym powiecie, a także pod kilkoma względami wyjątkowa.
Pierwszymi śladami osadnictwa na terenie tej wsi są odkryte jeszcze przed wojną groby skrzynkowe pochodzące z okresu wczesnożelaznego, czyli z czasów między 800 a 300 rokiem przed naszą erą. Niezwykłością tej wsi jest fakt, iż pierwsze pisane wzmianki o niej pochodzą już z XII wieku i są o prawie 200 lat wcześniejsze niż wzmianki o większości naszych miejscowości. Białowieżę wymieniono jako dotację pomorskiego księcia Świętopełka dla proboszcza tucholskiego z okazji erekcji (powstania) kościoła w Tucholi. W 1555 r. wieś nadal była własnością parafii tucholskiej, ale dzierżawił ją były proboszcz Tucholi Feliks Radzimski. W roku 1682 nadal dobra te należały do duchowieństwa, w których mieszkało 4 ogrodników, czyli chłopów pracujących na dzierżawionych od właściciela (w tym przypadku parafii tucholskiej) działkach o obszarze poniżej 1 włóki, czyli ok. 17 ha. Po przejściu Pomorza w wyniku I rozbioru pod panowanie pruskie (1772 r.) w 1789 r. wieś na jakiś czas stała się prywatną własnością niejakiego Sikorskiego i składa się z 15 rodzin. Jednak w roku 1880 była ponownie odnotowana jako własność proboszcza tucholskiego. 5 lat później właściciel się nie zmienił, ale odnotowano, że obszar wsi to 480 ha i 120 mieszkańców. Rok 1910. Obszar i właściciel się nie zmieniają, odnotowuje się natomiast 9 budynków zamieszkałych, mieszczących 18 gospodarstw, łącznie 129 mieszkańców, z czego 125 Polaków i 4 Niemców. Już w wolnej Polsce, tj. w 1921 roku, budynków mieszkalnych było 10, a ludzi 143 (jeden ewangelik, reszta katolicy). 8 lat później dzierżawił wszystko Joachim Thiel. Jan Thiel w 1935 r. był zarejestrowany jako właściciel samochodu osobowego marki Ford, rocznik 1928. W połowie lat 30 XX wieku budynków mieszkalnych spisano ponownie 9, ale za to murowanych z cegły. Mieszkało w nich 112 osób. Byli to robotnicy rolni nieposiadający własnej ziemi pracujący głównie u wspomnianego już dzierżawcy folwarku składającego się z 394 ha gruntów ornych oraz sadów, ogrodów, łąk i pastwisk. Ciekawostką jest fakt, że z tej wsi pochodził przedwojenny profesor historii na uniwersytecie poznańskim Bronisław Dembiński.
Bladowo
Następna wieś to Bladowo. Miejscowość leży przy szosie Tuchola-Chojnice wśród pagórków i małych jezior. Jak większość tucholskich wsi po raz pierwszy wzmiankowana jest w dokumentach w XIV wieku, a dokładnie w 1344 roku. W roku 1346 komtur tucholski Konrad Vullecop nadał w Bladowie sołtysowi Henrykowi do obsadzenia (chłopami) 56 i pół włóki, czyli ok. 960 ha ziemi. W roku 1408 Bladowo, co było wtedy rzadkością, stało się własnością miasta Tucholi. Jednak już w wieku XVI przeszło na własność szlachecką o obszarze ok. 943 ha, 3 ogrodnikach tzn. rolnikach „małorolnych” (poniżej 17 ha) i jednej karczmie. W roku 1682 znajdował się tam też mały folwark królewski, karczma i kuźnia. W roku 1789 była to wieś królewska zamieszkiwana przez 36 rodzin. 100 lat później, w 1880 r. wieś liczyła ok. 953 ha, stało w niej 57 domów, mieszkało 382 mieszkańców, z czego 343 katolików. W 1885 r. wieś liczyła obszaru 973 ha i 436 mieszkańców, z czego 39 ewangelików. Kolejny spis, tym razem z 1910 r. wykazał ponowny przyrost obszaru (do 975 ha) i mieszkańców do 550 (w tym 468 Polaków i 82 Niemców). Mieszkali w 64 budynkach mieszkalnych i 93 gospodarstwach domowych. Niepodległość przerzedziła nieco mieszkańców, zostało ich 504 (w 1921 r.), ale za to przybyły 3 domy mieszkalne (było ich więc 67). Przybyło też Polaków, a ubyło Niemców.
W roku 1925 we wsi funkcjonował zakład kołodziejski Leopolda Kühna, a w końcu lat 20 także A. Szwemina. Dodatkowo w roku 1929 pracowały takie zakłady rzemieślnicze jak: kowalski – B. Januszewskiego, krawiecki – J. Brząkały, stolarski – A. Gierzy, szewskie – F. Kożucha i A. Szylki oraz gospoda A. Głomskiego. Natomiast największymi posiadaczami ziemskimi byli wtedy W. Kłossowski, J. Kutowski, J. Szwanitz, Antoni Wegner, J. Wytrążek, A. Zakryś i Władysław Zakryś. Nadal też mieszkało tam 504 ludzi. Jednak w połowie lat 30 ilość mieszkańców nieznacznie wzrosła (do 517) i obszar wsi również (do 976 ha), z czego użytków rolnych jest 878 ha, w tym gruntów ornych 786 ha, a poza tym inne. Gleby były znacznie lepsze niż w np. w Białowieży. Gospodarstw rolnych spisano 57, jednak więcej niż połowa z nich (29) miała poniżej 5 ha. Wśród warsztatów rzemieślniczych pojawił się oprócz wyżej wymienionych warsztat blacharski. Domy były murowane z cegły. Był też jeden sklep spożywczy oraz dwuklasowa szkoła podstawowa, którą kierował Bernard Knitter, ucząca w lutym 1935 roku 80 dzieci i prowadząca także kursy dla dorosłych. Ponadto we wsi na nazwisko Walerii Glazy zarejestrowano samochód osobowy Fiat. W Bladowie działało także koło Rodziny Rezerwistów, a jego przewodniczącą była Maria Głomska. W 1937 r. działała też w tej wsi jednostka OSP, z prezesem Feliksem Schwanitzem, sekretarzem Sylwesterem Jączyńskim i naczelnikiem Alojzym Szulcem.
Dąbrówka
Dąbrówka jest jedną z najmłodszych wsi. Została założona przez Macieja Jantę-Połczyńskiego w połowie XVIII w na ziemiach majątku Wielka Komorza. W 1766 r właściciel wybudował tam też drewniany kościół, filialny w stosunku do Raciąża, któremu w 1928 r dobudowano wieżę. Około 120 lat później, czyli w roku 1880, była to nadal wieś należąca do Połczyńskich obejmująca ok. 530 ha obszaru 7 domów i 68 mieszkańców – katolików. Potem było już tylko gorzej. W 1885 r. obszar wynosił co prawda ok. 541 ha, (dołączono do wsi kawałek Woziwody), ale ludzi było już tylko 46. W roku 1921 był tam już jeden zamieszkały budynek, w którym mieszkało 3 mężczyzn i jedna kobieta. A w połowie lat trzydziestych pozostał tylko jeden mieszkaniec Franciszek Kummer – kierownik szkoły podstawowej, do której chodziło 45 dzieci (zapewne z odległej o jeden kilometr Wlk. Komorzy). Szkoła była też prawdopodobnie siedzibą działającej w tej miejscowości (ale skupiającej 22 członków z sąsiednich wsi) placówki Związku Strzeleckiego.
* * *
I przechodzimy do zaprezentowania listy mieszkańców Białowieży, Bladowa i Dabrówki zapisanych jako głowy rodzin podczas spisu z 1772 r. przeprowadzonego przez władze pruskie po zajęciu tych ziem podczas I rozbioru Polski. Jeszcze raz przypominamy też o trudnościach, jakie mieli niemieccy urzędnicy z wymową polskich nazwisk i nieuniknionymi w związku z tym błędami, jakie zrobili w pisowni tych nazwisk.
Białowieża
Deya, Jacob
Glinsck, Carl
Glomp, Antohn
Inowack, Johann
Jetloff, Joseph
Knappeck, Johann
Lischczinscky, Paul
Mickowscky, Johann
Sczickowsky, Antohn
Bladowo
Choienatzcky, Johann
Choienawscky, Frantzisseck
Gerszewscky, Andr.
Geschck, Barthel
Jelowscky, Paul
Katscharowscky, Mathes
Klander, Johann
Kloszewscky, Mathes
Kosuch, Albrecht
Kosuch, Fabian
Kosuchowna, Elsa
Kosuf, F.
Kotuch, Albrecht
Leschinscky, Barthel
Nowack, Albrecht
Noweck, Albrecht
Ossawitzcky, Jacob
Patinna, Joseph
Pielarcka, Eva
Pielarsnowa, Marianna
Putirna, Joseph
Raschckowscky, Paul
Sackris, Luckas
Sackris, Paul
Sackriscka, Marianna
Saliczewscky, Frantzisseck
Sanowscky, Joseph
Sckortzcka, Gertrude
Dąbrówka
Blaschckawa, Ewa
Bratza, Mathes
Dannetzcky, Jacob
Dannetzcky, Maer tin
Donnerowitz, Jacob
Drzonseck, Mathes
Erdtmann, Maria Anna
Grzibowsky, Michel
Klamma, Jacob
Kleinschmidt, Luckas
Kosa, Mathes
Krause, Johann
Kroplewscky, Johann
Lisewsky, Michel
Litza, Martin
Maletinscky, Valent.
Muellerin, Hedewieg
Pdrszinsky, Gregor
Schlesck, Joseph
Schlitz, Christoff
Sczackowalcky, Balthsar
Sczalchowscky, Mart.
Scziewitza, Hirt
Tezisch, Jacob
Von Pulczinscky, Mathes
Zalatcka, Ewa
Henryk Jabłoński |
| | | |
